Thursday, December 3, 2015

रुस–टर्की टक्कर


सुजित मैनाली 


गत सेप्टेम्बरको अन्त्यदेखि सिरियाली सरकारको औपचारिक आग्रहअनुसार रुसी वायु सेनाले आतंकवादी संगठन आईएसआईएसको आधार क्षेत्रलाई ध्वस्त पारिदिन भन्दै सिरियाका विभिन्न भागमा शृंखलाबद्ध हवाई आक्रमण सुरु गर्‍यो। सिरियामा जारी द्वन्द्वमा औपचारिक रूपमा रुस पस्नुअगावै अमेरिका, साउदी अरब, इरान, युरोप, टर्की, इजरायललगायत शक्तिकेन्द्रले आ–आफ्नै ढंगले सिरियाभित्र फौजी सक्रियता जनाउँदै आएका थिए।
सिरियाली द्वन्द्वमा रुसको प्रवेशसँगै पश्चिमी जगत् सशंकित भयो र आईएसआईएसलाई निर्मूल गर्ने बहानामा सिरिया छिरेको रुसी वायु सेनाको वास्तविक नियतप्रति उसले अनेक आशंका व्यक्त गर्न थाल्यो। यसै क्रममा गत मंगलबार पश्चिमी जगत्सँग राजनीतिक तथा फौजी साझेदारी गर्दै आएको राष्ट्र टर्कीले रुसी युद्धकविमानलाई अमेरिकाबाट खरिद गरेको विमानभेदक अस्त्र प्रहार गरेर खसाइदियो।
सिरियली शासक बसर अल असद र विद्रोहीहरूबीच सीमित रहेको भनिएको सिरियाली द्वन्द्वले रुसी विमान खसाइएको घटनापछि शक्तिराष्ट्रहरूलाई अझ बढी खिच्ने लेखाजोखा गर्न थालिएको छ। विमान खसाइएपछि उत्पन्न टर्की–रुस टकरावको अन्तरवस्तु बुझ्न जारी सिरियामा टर्की र उसका पश्चिमी साझेदारहरूको स्वार्थ तथा टर्की–रुस सम्बन्धको इतिहासबारे बुझ्न आवश्यक छ।

टर्की–रुस तिक्तता
टर्की र रुसबीच सयौँ वर्षदेखि तिक्ततापूर्ण सम्बन्ध रहँदै आएकोमा शीतयुद्धको समाप्तिसँगै रुसको शक्ति क्षय भएपछि उनीहरूबीचको द्विपक्षीय सम्बन्धमा सुधार आउँदै गएको थियो। टर्कीका फुटबल खेलाडीहरू रुसी क्लबमा अनुबन्धित हुनेदेखि दुवै देशका नागरिकले एकअर्काको देशमा घुम्ने, लगानी गर्ने आदि क्रम बढ्दै गएको थियो। त्यत्तिकैमा सिरियाली द्वन्द्वमा सरिक हुने बहानामा रुसले आफ्नो सामरिक आकांक्षा बढाउन खोजेको विश्लेषण भइरहेको बेला टर्कीले सिरियासँगको आफ्नो सीमावर्ती क्षेत्रमा रुसी युद्धकविमान खसालिदिएपछि सुधारोन्मुख रहेको भनिएको द्विपक्षीय सम्बन्ध पुनः बिग्रिन पुगेको छ।
टर्की र रुसबीच अहिले सीमा नजोडिए पनि कुनै समय यी दुई शक्ति भौगोलिक तथा नश्लीय हिसाबले आमुन्नेसामुन्ने थिए। अटोमन साम्राज्यको नाममा कुनै समय संसारभरिकै ठूलो साम्राज्य खडा गरेको टर्कीले त्यसअघि र त्यसपश्चात् टर्कीजस्तै ठूलो र शक्तिशाली स्लाभ जातिहरूलाई चिरप्रतिद्वन्द्वी बनाएको थियो। स्लाभ जाति रुसको सबैभन्दा ठूलो जातीय समूह हो। रुसले केही वर्षअघि छिनेर लिनुअघिसम्म युक्रेनअधिनस्थ रहेको क्राइमियालगायत आसपासका क्षेत्रमा अटोमन र जारशाही रुसबीच पटक–पटक भिडन्तसमेत भएको थियो। त्यसबेलादेखिको यी दुई राष्ट्रबीचको सम्बन्ध आजसम्म आइपुग्दा पनि सुमधुर बन्न सकेको छैन। अझ रुसले टर्कीसँग समुद्री सीमा जोडिएको युक्रेन अन्तर्गतको क्राइमियालाई बलपूर्वक आफूमा गाभेपछि टर्कीसँग मुठभेड गर्ने हिजोको औपनिवेशिक कालकै मनस्थितिमा रुस फर्किन थालेको र यसबाट टर्कीमाथि सुरक्षा चुनौती सिर्जना भएको विश्लेषण भइरहेको बेला टर्कीले रुसी विमान खसालिदिएपछि उनीहरूबीचको तिक्तता पुनः पुरानै अवस्थामा फर्किएको छ।

नेटोमा टर्की  
दोस्रो विश्वयुद्धको समाप्ति र शीतयुद्धको आरम्भसँगै अमेरिका नेतृत्वको पश्चिमी जगत्ले सोभियत रुसविरुद्ध उत्तर एट्लान्टिक सन्धि संगठन (नेटो) नाम गरेको सैन्य गठबन्धन निर्माण गरेको थियो। यसको मुख्य उद्देश्य सोभियत रुसको सैन्य आकांक्षालाई निस्तेज गर्नु थियो।
दोस्रो विश्वयुद्धताका जर्मनी र रुसबीच युद्ध हुँदै गर्दा टर्कीले तटस्थताको नीति लिएको भए पनि उसले नाजी जर्मनीको नौसैनिक डफ्फालाई ब्ल्याक सीमार्फत रुससम्म पुग्न …स्पेस' दिएको आरोप रुसले लगाएको थियो। दोस्रो विश्वयुद्धमा जर्मनीको पतन भएपछि रुसले युद्धताका जर्मनीलाई सहयोग गरेको भन्दै टर्कीसँग त्यसअघि गरिएको अनाक्रामक सन्धि भंग गर्ने लगायतका संशयपूर्ण गतिविधि गर्न थाल्यो । यसबाट आफ्नो सुरुक्षामा जोखिम उत्पन्न भएको ठहर गर्दै टर्कीले सन् १९५२ मा नेटोको सदस्यता ग्रहण गर्‍यो। नेटोको विधानमा कुनै पनि सदस्यराष्ट्रमाथि तेस्रो पक्षले हमला गरे सबै सदस्य राष्ट्रले सामूहिक रूपमा त्यसको प्रतिवाद गर्ने व्यवस्था रहेकाले नेटोमा रहेर टर्कीले रुसबाट उत्पन्न हुन सक्ने सुरक्षा जोखिमलाई सम्बोधन गर्न खोज्यो। आफूविरोधी सैन्य तथा वैचारिक धुरीमा टर्की प्रवेश गरेपछि टर्कीलाई रुसले आफूलाई घेराबन्दीमा पार्ने अमेरिकाको बृहत् रणनीतिको प्यादा बनेको आरोप लगायो र ऊप्रति कडा रबैया अपनाउन थाल्यो। यसले दुई देशबीचको सम्बन्धलाई अझ खराब बनायो।
शीतयुद्ध समाप्त भएपछि रुसले सैन्य आकांक्षालाई संकुचन गरेसँगै टर्कीले रुसप्रति निश्चिन्त भएर द्विपक्षीय सम्बन्धलाई सुमधुर बनाउन थालेको थियो। यसको नजितासमेत देखिन थालेको थियो। टर्की र रुसबीच द्विपक्षीय व्यापार र सहकार्यमा अभिवृद्धि हुँदै गएको थियो। त्यत्तिकैमा सिरियाली द्वन्द्वमा सरिक भएको रुसले टर्कीसँगको सिरियाली सीमावर्ती क्षेत्रमा आफ्ना युद्धकविमानलाई कावा खुवाउन थालेपछि यसप्रति असन्तुष्टि जनाउँदै आएको टर्कीले अन्ततः रुसी युद्धकविमान खसालिदियो।

सिरियामा विपरीत स्वार्थ
द्विपक्षीय तिक्ततापूर्ण सम्बन्धको इतिहासलाई टर्की–रुस टकरावको एकमात्र कारण बुझ्नु भने सही हुँदैन। सिरियासँगको सीमा क्षेत्रमा रुसी विमान खसाइएकाले सिरियामा जारी द्वन्द्वमा टर्की र रुसको विपरीत स्वार्थको आलोकमा समेत यो घटनालाई हेर्नुपर्ने हुन्छ।
सिरियाका द्वन्द्वरत पक्षमध्ये सरकारको पक्षमा रुस उभिएको छ भने टर्कीले सरकारी पक्षसँग युद्धरत विद्रोही समूहहरूलाई सहयोग गरिरहेको छ। सन् २०११ को आरम्भसँगै सिरियामा शासक बसर अल असदविरुद्ध शान्तिपूर्ण आन्दोलन सुरु भएदेखि नै टर्कीले असदविरोधी शक्तिलाई खुलेआम समर्थन गर्दै आएको थियो। शान्तिपूर्ण आन्दोलनले हिंस्रक रूप लिँदै गएपछि र सरकारविरोधी पक्षलाई टर्कीले अमेरिकालगायत पश्चिमी जगत्सँग मिलेर सैन्य सहयोग उपलब्ध गराउन थालेपछि सिरियाली सेनाले सन् २०१२ को जुनमा टर्कीको विमान खसालिदिएको थियो। त्यसपछि टर्की र सिरियाली सरकारबीचको सम्बन्ध अझ खराब हुन गई सीमा क्षेत्रमा छिटफुट भिडन्तसमेत भएको थियो।
त्यसपछि टर्कीले आफ्नो भूमिलाई सिरियाका विपक्षी समूह र पश्चिमी जगत्बीच हतियार, पैसा, रसदपानी, गुप्तचरी सूचना लगायतको आदानप्रदानका लागि 'ट्रान्जिट'का रूपमा प्रयोग गर्न दियो। टर्कीको सीमावर्ती क्षेत्रमा सेल्टर लिएर विपक्षीहरूले सिरियाली सेनाविरुद्ध संघर्ष गर्न थालेपछि सिरियाली सरकारले निकै अप्ठ्यारो अवस्थाको सामना गर्न थाल्यो।

सिरियाको टर्किस दस्ता
टर्कीसँग सीमा जोडिएको सिरियाको उत्तरपश्चिम क्षेत्रमा टर्किस जातिका मानिसले लडाकु दस्ता गठन गरेर सिरियाली सेनासँग संघर्ष गरिरहेका छन्। यो दस्तालाई टर्कीले खुलेआम सहयोग गरिरहेको छ। टर्किस मूलका सिरियाली सुन्नी मुसलमान सम्प्रदायका हुन् भने सिरियाली शासक असद अल्पसंख्यक सिया मुसलमान हुन्। सीमावर्ती क्षेत्रमा बसेर सिरियाको नागरिकता लिई टर्किस मूलका सिरियालीहरूले टर्कीको स्वार्थका खातिर काम गर्ने गरेको आरोप असदले लगाउँदै आएकामा अहिले टर्किस दस्ताले टर्कीलगायत पश्चिमी जगत्सँग मिलेर असदविरुद्ध संघर्ष गर्ने र असदविरुद्ध संघर्षरत पक्षसँग टर्कीलगायत पश्चिमी जगत्को समन्वय गरिदिने काम गर्दै आएको छ। यसबाहेक टर्कीले सिरियाली द्वन्द्वका कारण विस्थापित भएका करिब २० लाख सिरियाली शरणार्थीलाई आश्रय दिएर शरणार्थी युवाहरूलाई असदविरुद्ध परिचालन पनि गरिरहेको छ।
उता रुसले भने आईएसआईएसविरुद्ध बमबारी गर्ने बहानामा असदको फौजी मोर्चालाई बलियो बनाउने नियत राखेको आरोप लाग्ने गरेको छ। टर्कीबाट छिरेका हतियारको बलमा आईएसआईएसले आतंकवादी गतिविधिलाई तीव्र पारेको निष्कर्षसहित रुसले आईएसआईएसका आधार इलाकामा हवाई आक्रमण गर्ने तथा टर्की र सिरियाबीचको सीमामा हवाई निगरानी बढाउने काम गरिरहेको छ।
आईएसआईएसविरुद्ध लड्न भनेर रुसी वायुसेना सिरिया छिरे पनि रुसले आईएसआईएस बलियो भएको ठाउँमा भन्दा पनि सिरियाली सेना कमजोर भएको ठाउँमा हवाई आक्रमण केन्द्रित गरेर सिरियाली शासनसत्तालाई बलियो बनाउने र सिरियामा जारी संकटलाई लम्ब्याउने काम गरेको आरोप पश्चिमी जगत्ले लगाइरहेको छ। पश्चिमी जगत्को बोलीमा लोली मिलाउँदै टर्कीले समेत आईएसआईएसलाई नभई उत्तरपश्चिम सिरियामामा सक्रिय असदविरोधी टर्किस दस्तालाई रुसले आक्रमणको तारो बनाएको भन्दै असन्तुष्टि व्यक्त गरिरहेका बेला गत मंगलवार टर्कीले रुसी विमान खसाइदिएको हो।
रुसी युद्धकविमानले टर्कीको सीमाभित्र घुसपैठ गरेपछि र टर्कीको आकाशको सार्वभौमिकता उल्लंघन नगर्न पटकपटक सचेत गराउँदा पनि बेवास्ता गर्ने काम भएपछि बाध्य भएर विमान खसालिदिनुपरेको टर्कीले जनाएको छ। उता रुसी राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिनले भने सिरियाली भूमिभित्रै उडिरहेको विमानलाई टर्कीले सीमापारिबाट हमला गरी खसाइदिएको भन्दै यसलाई 'पिठ्यूँमा छुरा घोप्ने काम'को संज्ञा दिएका छन्। रुसी विमान खसाएर टर्कीले भूल गरेको भन्दै यसको मूल्य चुकाउनुपर्ने चेतावनीसमेत रुसी पक्षबाट आइरहेको छ।
टर्की–रुस टकराव उत्पन्न भएपछि अमेरिकालगायत नेटो सदस्यराष्ट्रहरू स्पष्ट रूपमा टर्कीको पक्षमा उभिएका छन्। अमेरिकाले यसलाई दुई देशबीचको मामिला बताए पनि रुसी विमानले टर्कीको वायुक्षेत्रमा घुसपैठ गरेको भन्ने टर्किस दाबीलाई अमेरिकी स्रोतले समेत पुष्टि गरेको औपचारिक रूपमै बताएर आफूलाई टर्कीको पक्षमा उभ्याइसकेको छ। गत साता नेटोको ब्रसेल्सस्थित मुख्यालयमा भएको नेटोसम्बद्ध राष्ट्रहरूको बैठकमा टर्कीले साझेदार राष्ट्रबाट रुसविरुद्धको अहिलेको मतभेदमा स्पष्ट समर्थनको आश्वासन पाइसकेको छ। यसैको बलमा टर्किस प्रधानमन्त्री अहमत दाभुतोग्लुले विमान खसाएबापत माफी माग्न रुसले दिएको चेतावनीको कडा प्रतिवाद गर्दै टर्कीलाई माफ माग्न दबाब दिने हैसियत कसैसँग नभएको बताएका छन्। विमान खसाएको विषयलाई निहुँ बनाई रुसले आफूविरुद्ध फौजी मोर्चा खोल्नेलगायत सम्भावित कदमतर्फ संकेत गर्दै टर्कीको सर्वोच्च नेतृत्व तहले यस्तो कदम 'आगोसँग खेल्ने मूर्खता' साबित हुने घोषणा सार्वजनिक रूपमै गरिसकेको छ।

अब के होला?
सिरियाली द्वन्द्वमा असदको पक्ष दिएर रुससँगै इरान र लेबनानको सैन्य दस्ता हिजबुल्लाह उत्रिसकेको छ भने असदलाई पाखा लगाउन युरोप, अमेरिका, टर्की आदि मुलुकले मोर्चाबन्दी कसिसकेका छन्। अहिलेसम्म आफ्ना प्यादामार्फत छद्म युद्ध गर्दै आएका शक्तिराष्ट्रहरू टर्की र रुसबीचको विवादपछि सोझै आमुन्नेसामुन्ने हुने जोखिम बढेको छ। यस्तो अवस्था बढ्दै गयो भने दुवै पक्षका शक्तिराष्ट्रहरूले सिरियामार्फत समग्र पश्चिम एसियामा सैन्य सक्रियता बढाउने, यसले सिरियाली द्वन्द्वलाई अनन्त कालसम्म लम्ब्याउनेदेखि शक्तिराष्ट्रबीच सिरियामा एकअर्कालाई खुलेआम प्रहार हुनेसम्मको अवस्था आउनसक्ने जोखिम रहेको विश्लेषण गर्न थालिएको छ।
टर्की र इजिप्ट अमेरिका तथा पश्चिम एसियाको उसको साझेदार राष्ट्र इजरायलका भरपर्दा सैन्य सहयोगी हुन्। अमेरिकाले इजरायल, इजिप्ट र टर्कीलाई ठूलो सैन्य सहयोग उपलब्ध गराउँदै आएको छ। इजरायल र अमेरिकाले प्रतिद्वन्द्वी राष्ट्र इरानको बढ्दो समर्थ्यलाई सन्तुलनमा राख्न अरब जगत्का साउदी अरब, कुवेतलगायत राष्ट्रलाई र गैरअरब मुसलमानबहुल मुलुक टर्कीलाई साझेदार बनाइरहेका छन्। सिरियाली सत्ताबाट असदको पतन भएको खण्डमा असदको दरिलो साझेदार राष्ट्र इरान तथा रुसको समग्र पश्चिम एसियामा रहँदै आएको प्रभाव तथा सामर्थ्य खुम्चिने भएकाले टर्की र पश्चिमी जगत्ले असदलाई जसरी पनि पन्छाउन चाहेका छन्। यस्तो अवस्था आउन नदिन इरानले भरपूर बल लगाइरहेको छ भने उसको यस्तो प्रयासमा रुसले पनि सहयोग गर्न थालेको छ। यस्तो विपरीत स्वार्थका बीच टर्कीले रुसी विमान खसालिदिएपछि शक्तिराष्ट्रबीचको प्रतिद्वन्द्विता अझ बढ्ने देखिएको छ।
(एजेन्सीको सहयोगमा) 
Text Courtesy: Shukrabaar Shaptahik, 03 December, 2015